Triết Lý

Thích Nhất Hạnh: Cha Đẻ Của Chánh Niệm

Thầy là một trong những vị thầy tâm linh có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ 20. Martin Luther King Jr. đã đề cử Thầy cho giải Nobel Hòa Bình.

Con Người

Thích Nhất Hạnh tên thật là Nguyễn Xuân Bảo, sinh ngày 11 tháng 10 năm 1926 tại Thừa Thiên-Huế, miền Trung Việt Nam. Thầy vào chùa năm 16 tuổi, xuất gia làm chú tiểu tại chùa Từ Hiếu ở Huế — chính ngôi chùa mà 76 năm sau, Thầy đã trút hơi thở cuối cùng vào ngày 22 tháng 1 năm 2022, hưởng thọ 95 tuổi.

Được học trò gọi là Thầy, còn thế giới phương Tây gọi là "cha đẻ của chánh niệm", Thầy đã viết hơn 100 cuốn sách, sáng lập các tu viện trên năm châu lục, và xây dựng một cộng đồng tu tập toàn cầu. Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất là Thầy đã cho thấy trí tuệ cổ xưa của Phật giáo có thể nói trực tiếp tới nỗi khổ của con người hiện đại.

Martin Luther King Jr. đã đề cử Thầy cho giải Nobel Hòa Bình năm 1967. Năm đó, Ủy ban Nobel quyết định không trao giải Hòa Bình cho bất kỳ ai, thay vì trao cho người khác. Martin Luther King Jr. đã nói về Thầy:

"Cá nhân tôi không biết ai xứng đáng hơn với giải Nobel Hòa Bình hơn vị sư hiền lành người Việt Nam này."

Chiến Tranh Đã Tôi Luyện Một Vị Thầy

Bạn không thể hiểu được giáo lý của Thích Nhất Hạnh nếu không hiểu những gì Thầy đã sống qua. Triết lý của Thầy không được phát triển trong sự an nhàn — nó được tôi luyện trong lửa.

Phật Giáo Nhập Thế

Vào thập niên 1960, khi chiến tranh Việt Nam leo thang, Thích Nhất Hạnh đối mặt với một câu hỏi định hình cả cuộc đời Thầy: một nhà sư nên rút lui khỏi thế gian để thiền định, hay nên bước vào thế gian để xoa dịu khổ đau?

Câu trả lời của Thầy là cả hai.

Thầy đã đặt ra thuật ngữ "Phật giáo nhập thế" (Engaged Buddhism) — ý tưởng rằng thực hành Phật giáo chân chính phải đáp ứng nỗi khổ của xã hội, chứ không chỉ nỗi khổ của cá nhân. Thiền định mà không có hành động xã hội là trốn tránh. Hành động xã hội mà không có thiền định thì dẫn tới kiệt sức và phẫn nộ.

Thầy cùng Sư cô Chân Không sáng lập Trường Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội — một đội ngũ 10.000 tình nguyện viên Phật giáo đi vào vùng nông thôn bị tàn phá bởi chiến tranh để xây trường, lập phòng khám, tái thiết những ngôi làng bị bom đạn, và tái định cư người tị nạn. Các tình nguyện viên từ chối chọn phe. Họ giúp bất kỳ ai đang khổ đau. Chính vì sự trung lập này mà họ bị cả hai bên nhắm tới.

Lưu Đày và Làng Mai

Năm 1966, Thích Nhất Hạnh sang Hoa Kỳ kêu gọi hòa bình. Thầy đã gặp Martin Luther King Jr., Robert Kennedy, và Thomas Merton. Thầy không xin bên nào chiến thắng — Thầy chỉ xin dừng giết chóc.

Vì điều này, cả chính quyền miền Nam lẫn miền Bắc Việt Nam đều cấm Thầy trở về. Thầy đã sống 39 năm lưu vong — từ 1966 đến 2005. Bị cắt lìa khỏi tất cả những gì thân thuộc, Thầy phải tìm quê hương bên trong chính mình. Những giáo lý về chánh niệm, về sự có mặt, về bình an nội tại đã chạm tới hàng triệu người — chính là sinh ra từ sự mất mát rất thực, rất đau này.

Năm 1982, Thầy và Sư cô Chân Không thành lập Làng Mai (Plum Village) ở miền nam nước Pháp. Khởi đầu chỉ là một cộng đồng nhỏ ở vùng quê, Làng Mai đã trở thành tu viện Phật giáo lớn nhất châu Âu. Làng Mai có nét đặc biệt riêng: kết hợp truyền thống tu viện Việt Nam với sự cởi mở đối với tâm lý học, khoa học, và văn hóa phương Tây. Tăng ni tu tập cùng cư sĩ. Trẻ em được chào đón. Tiếng cười được khuyến khích.

Giáo Lý Cốt Lõi

Chánh Niệm

"Phép lạ không phải là đi trên mặt nước. Phép lạ là đi trên mặt đất xanh, an trú sâu trong giây phút hiện tại và cảm nhận mình đang thực sự sống."

Với Thầy, chánh niệm có nghĩa là đem toàn bộ sự chú ý của mình vào những gì đang xảy ra ngay bây giờ. Không phải chuyện hôm qua. Không phải chuyện ngày mai. Hơi thở này. Bước chân này. Tách trà này. Người đang đứng trước mặt mình đây.

Thầy dạy rằng chánh niệm không phải là một hoạt động đặc biệt mà bạn làm 30 phút trên tọa cụ. Nó là chất lượng sự chú ý mà bạn mang vào từng khoảnh khắc:

Tương Tức (Interbeing)

"Bạn không thể tồn tại một mình. Bạn phải tương tức với mọi thứ khác."

Thích Nhất Hạnh đã tạo ra từ tiếng Anh "interbeing" để diễn tả một trong những tuệ giác sâu sắc nhất của triết học Phật giáo: không có gì tồn tại độc lập. Mọi thứ đều liên kết với mọi thứ khác.

Thầy giải thích qua bài thiền quán về tờ giấy: nếu bạn nhìn sâu vào, bạn sẽ thấy một đám mây (không có mưa thì không có cây, không có cây thì không có giấy). Bạn thấy ánh nắng, người đốn gỗ, lúa mì làm nên ổ bánh mì của anh ta, cha mẹ anh ta. Bạn thấy chính mình — tờ giấy là một phần trong nhận thức của bạn.

Đây không phải triết học trừu tượng đâu. Nó có nghĩa là bạn không thể làm hại người khác mà không làm hại chính mình. Bạn không thể tự cứu mình một mình. Phá hoại môi trường là tự phá hoại mình. Nỗi khổ của kẻ thù bạn cũng liên kết với nỗi khổ của chính bạn.

Không Có Bùn, Không Có Sen

"Phần lớn mọi người sợ khổ đau. Nhưng khổ đau là một loại bùn giúp hoa sen hạnh phúc nở rộ."

Hoa sen — quốc hoa của Việt Nam — mọc lên từ bùn, chứ không phải từ đá cẩm thạch trắng tinh. Khổ đau không phải là đối lập của hạnh phúc. Khổ đau là nguyên liệu thô của hạnh phúc. Mình không đi tìm kiếm nó hay tôn vinh nó. Nhưng khi nó tới, mình cũng không chạy trốn. Mình nhìn vào nó. Mình ôm lấy nó bằng chánh niệm. Mình cho phép nó chuyển hóa.

Giây Phút Hiện Tại

"Đã về, đã tới. Bây giờ, ở đây."

Phần lớn nỗi khổ của con người đến từ hai nguồn: hối tiếc quá khứ và sợ hãi tương lai. Chúng ta dành cả đời để tinh thần ở một nơi khác. Trong khi đó, cuộc sống đang diễn ra ngay bây giờ — và chúng ta đang bỏ lỡ nó.

Bài kệ này là một lời tuyên bố mạnh mẽ: tui không cần phải đi đâu cả. Tui không cần phải đạt được gì cả. Tui không cần phải trở thành ai cả. Tui đã về rồi. Tui đã tới nhà rồi.

Ứng Dụng Thực Tế

Thích Nhất Hạnh đã làm cho chánh niệm trở nên thiết thực đến mức có thể phù hợp với bất kỳ lối sống nào:

Buổi sáng: "Thức dậy sáng nay, tui mỉm cười. Hai mươi bốn giờ mới tinh đang ở trước mặt tui." Hãy tạo tâm thế trước khi bạn cầm điện thoại lên.

Thông báo điện thoại: Khi điện thoại rung, đừng trả lời ngay. Hít vào thở ra ba lần. Mỉm cười. Rồi hãy trả lời. Thực tập nhỏ xíu này phá vỡ chuỗi phản ứng tự động.

Rửa bát: "Khi rửa bát, có thể bạn đang nghĩ tới tách trà sau đó. Nhưng như vậy nghĩa là bạn không có khả năng sống trong lúc rửa bát." Bạn đang làm gì thì hãy có mặt hoàn toàn ở đó.

Giận dữ: Nhận ra nó ("Xin chào, cơn giận. Tui thấy bạn rồi."). Chấp nhận nó mà không phán xét. Ôm lấy nó như một người mẹ ôm đứa con đang khóc. Nhìn sâu để tìm gốc rễ. Sự hiểu biết sẽ tự nhiên phát sinh khi bạn ôm cơn giận bằng chánh niệm đủ lâu.

Di Sản Của Thầy

Thích Nhất Hạnh viên tịch ngày 22 tháng 1 năm 2022, nhưng như Thầy đã dạy: "Đám mây không chết. Đám mây trở thành cơn mưa."

Di sản của Thầy bao gồm hơn 1.200 đệ tử xuất gia trên toàn thế giới, hàng trăm cộng đồng tu tập địa phương, ứng dụng Plum Village mang giáo lý đến hàng triệu người, và một hệ thống ngôn ngữ đã thay đổi cách thế giới nói về thiền định — tương tức, Phật giáo nhập thế, tiêu thụ có ý thức, lắng nghe sâu, làm mới.

Nhưng có lẽ di sản lớn nhất của Thầy lại đơn giản nhất: Thầy đã cho thấy một con người bình thường — thở, đi, ăn, lắng nghe — có thể trở thành một nguồn bình an trong thế giới đầy bạo lực. Không phải bằng nỗ lực phi thường, mà bằng sự chú ý nhẹ nhàng vào từng khoảnh khắc.

"Không cần phải làm gì nhiều. Chỉ cần có mặt thôi."

Thầy đã dạy chúng ta rằng bình an không phải là thứ mình tìm thấy ở cuối con đường — bình an chính là con đường.